کاسنی (هندبا)

کاسنی، هندبا

در کتب طب سنتی با نام‌های «هندبا»، «کاسنی تلخ»، «کاسنی وحشی» و «کاسنی صحرایی» نامبرده شده است. به فرانسوی ‌Chicoree و به انگلیسی ‌Chicory گفته می‌شود.

گیاهی است از خانواده ‌Compositae جنس ‌Cichorium که دو گونه معروف آنکه یکی بیشتر مصارف غذایی و سالاد دارد و دیگری مصرف طبی دارد کاشته می‌شوند و نام علمی آنها به ترتیب ‌Cichorium endivia L (کاسنی اندیو) و دومی ‌Cichorium intybus L یا کاسنی وحشی ‌Chicoree sauvage می‌باشد.

مشخصات گیاه

کاسنی اندیو که به منظور مصارف غذایی و سالاد بیشتر کاشته می‌شود شامل چند رقم است که در سبزی‌کاری رایج است یکی اندیوپیچ که به فرانسوی ‌Chicoree frisee و به انگلیسی ‌Curly endive گفته می‌شود و دیگری اندیو سکارول که به فرانسوی ‌Chicoree scarole و به انگلیسی ‌Escarole می‌نامند. این ارقام دارای برگها و ساقه‌های گوشتی سفید نرم و ترد و آبدارتر از کاسنی وحشی هستند. کاسنی‌های اندیو پرورشی فوق نیز دارای خواص طبی ولی خیلی ضعیف‌تر از کاسنی وحشی است.

نوع دیگری بنام «هندبا بری» یا «کاسنی بری» که به فرانسوی ‌Pissenlit و به انگلیسی ‌Dandelion گویند نیز به صورت پرورشی و اهلی آن در سبزیکاری مرسوم است که آن هم با سالاد خورده می‌شود و چون بخش خاصی برای شرح آن در این کتاب آمده است از تفصیل آن در اینجا خودداری می‌شود و در این قسمت فقط به ذکر مشخصات و خواص کاسنی وحشی که به معنای اخص طبی آن است می‌پردازیم:

کاسنی وحشی یا هندبا گیاهی است پایا ساقه‌های آن در مورد صحرایی آن کوتاه ۱- ۵/ ۰ متر ولی اگر آن را پرورش دهند تا ۲ متر می‌رسد و برگهای آنکه از یک طرف کرکدار است دارای بریدگی‌های عمیق، گلهای آن آبی و دانه‌های آن فندقه کوچک دراز ۴ وجهی خاکستری است. ریشه آن عمودی ضخیم به ضخامت ۳- ۲ سانتی‌متر و درازای ۶۰- ۵۰ سانتی‌متر، رنگ پوسته خارجی ریشه قهوه‌ای و داخل آن سفید و دارای شیرابه سفیدرنگی است.

کاسنی در انواع اقلیمهای مختلف بخصوص در مناطق معتدله دنیا می‌روید، معمولا در اراضی موات و بایر در قسمتهای سایه مرطوب و کم‌نور رشد می‌کند. برای تولید برگ و ریشه و دانه آن در شرائط آب و هوای مناطق معتدله ایران تخم آن را در بهار می‌توان کاشت. معمولا تخم را قبل از کاشت چند ساعت در آب خیس می‌کنند و پس از بیرون آوردن و باد دادن می‌کارند. فاصله بوته‌ها از هر طرف ۲۵ سانتی‌متر گرفته می‌شود. پس از ۲- ۱ هفته جوانه می‌زند. از برگ آن در تیر و مرداد می‌توان استفاده کرد و ریشه آن را در مهر و آبان می‌توان برداشت نمود. برای تولید دانه پس از بیرون آوردن ریشه‌های آن تعدادی از ریشه‌ها که رشد کافی نموده و قوی و سالم باشند انتخاب و بی‌درنگ مجددا در زمینی که قبلا تهیه و آماده شده و کود داده شده است می‌کارند. این پایه‌ها در بهار رشد نموده و در پاییز سال بعد به دانه می‌نشیند و می‌توان محصول دانه آن را برداشت نمود بین ارقام مختلف کاسنی وحشی(Cichorium intybus) یک واریته خاصی هست که آن را کاسنی با ریشه کلفت می‌نامند(Chicoree a grosse racine) و معمولا در اراضی بایر و موات کنار جاده‌ها می‌روید و اگر آن را به‌طور پرورشی و با مراقبت مزروعی بکارند ریشه آن خیلی ضخیم و کلفت می‌شود که آن را کاسنی قهوه می‌نامند.(Chicoree cafe) و ریشه آن پس از خشک شدن و بو دادن به صورت گرد به قهوه اضافه می‌شود البته از نظر طعم خوب است ولی از نظر عطر، بوی قهوه طبیعی اصیل را نمی‌دهد.

کاسنی وحشی تقریبا در اغلب مناطق ایران می‌روید و در دامنه‌های البرز، راه قزوین رشت، اطراف تهران، ارومیه، رشت در لاهیجان و در فارس، بلوچستان، آبادان و خراسان انتشار دارد.

ترکیبات شیمیایی

در برگ کاسنی علاوه بر املاح معدنی گلوکوزید سیکوری‌ئین نیز یافت می‌شود. و در ریشه کاسنی علاوه بر گلوکوزید سی‌کوری‌ئین دو ماده تلخ به نام‌های لاکتوسین و اینتی‌بین و ارسنیک (در حد ۰۱/ ۰ میلی‌گرم در ۱۰۰ گرم ریشه) یافت می‌شود. و به علاوه دارای مواد قندی، رزین، تانن، لعاب، اسانس و پکتین است. برگ و ریشه کاسنی تلخ می‌باشد.

در کاسنی پرورشی اندیو در هریک صد گرم ساقه‌های گوشتی خوردنی خام آن مواد زیر وجود دارد:

آب ۹۳ گرم، پروتئین ۷/ ۱ گرم، مواد چرب ۱/ ۰ گرم، هیدرات کربن ۳ گرم، کلسیم ۸۱ میلی‌گرم، فسفر ۵۴ میلی‌گرم، آهن ۷/ ۱ میلی‌گرم، سدیم ۱۴ میلی‌گرم، پتاسیم ۲۹۴ میلی‌گرم، ویتامین‌A 3300 واحد بین المللی، تیامین ۰۷/ ۰ میلی‌گرم، رایبوفلاوین ۱۴/ ۰ میلی‌گرم، نیاسین ۵/ ۰ میلی‌گرم، ویتامین‌C 10 میلی‌گرم.

خواص- کاربرد

کاسنی از نظر طبیعت طبق نظر حکمای طب سنتی‌تر و تازه آن سرد و تر است و اجزاء گرم لطیفی نیز دارد که طبق نظر حکمای طب سنتی ایران با شستن برگ از بین می‌رود به همین دلیل است که توصیه می‌شود برگ کاسنی تازه نباید شسته شود و برای تهیه جوشانده باید ناشور آن مصرف شود، منتهی وقتی آماده شد صاف می‌کنند بعد مصرف می‌نمایند. از نظر خواص معتقدند که کاسنی مسکن حدت حرارت خون و صفرا و تشنگی است. مالیدن آب برگ آن تنها و یا با سرکه برای سردردهای گرم و صفراوی نافع است و اگر آب برگ آن با صندل سرخ و سرکه و گلاب مالیده شود برای مخملک خوب است و اگر آب برگ آن با سرکه و یا دوشاب (آب انگور که ثلثان شده باشد) مالیده شود برای ورمهای گرم چشم و درد چشم نافع است. و ضماد کوبیده آن برای ورم ملتحمه و درد چشم مفید است. ضماد آب برگ آن با آرد جو برای خفقان و تقویت قلب و تحلیل ورم و آشامیدن آب برگ آن برای بازکردن گرفتگی‌های کبد و طحال و یرقان و استسقای گرم و تقویت کبد و تسکین حرارت خون و التهاب معده و پاک کردن مجاری ادرار و کلیه و هرچه بیشتر تلخ باشد در رفع ناراحتی‌های کبد مؤثرتر است. خوردن برگ آن با سرکه مسکن صفرا و برای بند آوردن اسهالهای صفراوی و آشامیدن دم‌کرده برگ تازه و گل و تخم و ریشه آن بتنهایی و یا با تخم آفتیمون (کشوت) یا سکنجبین برای تبهای کهنه و استسقا و طحال مفید است و ضماد آن با آرد جو و سرکه برای دردهای مفاصل گرم و نقرس گرم و ورمهای گرم مفید است مقدار خوراک از آب ان تا ۲۰۰ گرم و تخم آن را از نظر طبیعت سرد و خشک می‌دانند و از نظر خواص معتقدند که جانشین برگ آن است مقدار خوراک تخم آن ۲۰- ۵ گرم می‌باشد. ریشه آن را از نظر طبیعت گرم و خشک می‌دانند و مقدار خوراک از ریشه آن به‌طور ساده ۲۰- ۴ گرم و در دم‌کرده‌ها ۵۰- ۲۰ گرم می‌باشد.

دم‌کرده برگ کاسنی: ۱۵- ۱۰ گرم برگ کاسنی را با هزار گرم آب‌جوش دم‌کرده و صاف نمایند و برای تقویت معده و ناراحتی کبد یک فنجان قبل از غذا مصرف نمایند.

دم‌کرده ریشه کاسنی: ۳۰- ۲۰ گرم ریشه کاسنی را با هزار گرم آب‌جوش دم‌کرده صاف نمایند برای تقویت معده و ناراحتی کبد، یک فنجان قبل از هر غذا مصرف نمایند.

عصاره برگ کاسنی: برگ خشک کاسنی ۱ واحد، آب مقطر جوش ۸ واحد. برگها را نیم‌کوب کرده و مدت ۱۲ ساعت در ۶ واحد از آب دم‌کرده و با فشار صاف کنند و تفاله باقیمانده را در باقیمانده آب‌جوش دم‌کرده صاف نمایند. دو صاف را مخلوط کرده و در حمام ماریه به غلظت عصاره نرم قوام آورند مقدار خوراک برای تقویت معده ۱۰- ۱ گرم است. در مورد تبهای نوبه‌ای که چندین بار قطع شده و دوباره برمی‌گردد، بخصوص در فصل بهار، رژیم بسیار مؤثری از شیره برگ کاسنی و شیره برگ شاهتره به ترتیب زیر عمل شود: شیره برگ تازه کاسنی ۱۵۰ گرم، شیره برگ تازه شاهتره ۱۵۰ گرم و با ۱۵۰ گرم سکنجبین عسل مخلوط کرده در فصل بهار هر روز ناشتا از ۲۰ روز تا یک ماه بتدریج بخورند اثر بسیار مفیدی دارد.

در هندوستان گیاه کاسنی اندیو کاشته می‌شود و به عنوان محلل، خنک‌کننده و در موارد ناراحتی‌های صفراوی کاربرد دارد. از ریشه آن به عنوان تونیک و در موارد کمی اشتها و سؤهاضمه و تب استفاده می‌شود. میوه آن خنک‌کننده و در موارد تب و ناراحتی‌های صفراوی و یرقان مصرف می‌شود.

از کاسنی وحشی به عنوان تونیک، قاعده‌آور و آلکسه‌تریک و از گیاه پرورشی این نوع کاسنی وحشی نیز به عنوان تونیک، تب‌بر، رافع قی و آشفتگی و در موارد اسهال و بزرگ شدن طحال و از ریشه آن به عنوان مدر و مقوی معده استفاده می‌شود.

توضیح: آلکسه‌تریک عاملی است که مقاومت بدن را در مقابله با عفونتها و مسمومیتها افزایش می‌دهد.

منبع: معارف گیاهی، مرحوم دکتر حسین میرحیدر